Nhượng quyền mầm non thường có ba hình thức: nhượng quyền đơn lẻ (bạn mở và điều hành một trường), phát triển khu vực (bạn cam kết mở một số trường trong một vùng theo lịch hẹn) và nhượng quyền chung (bạn nhận quyền cho cả một vùng rồi cấp lại cho người khác mở trường). Ba hình thức này khác nhau về vốn, về việc ai điều hành trường và về loại rủi ro mà bạn gánh, nên chọn sai hình thức hại không kém chọn sai thương hiệu.
Pháp luật Việt Nam có gọi tên các dạng này. Nghị định 35/2006/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thương mại về nhượng quyền thương mại phân biệt bên nhận quyền sơ cấp và thứ cấp, nói tới quyền thương mại chung và hợp đồng phát triển quyền thương mại. Bài này giải thích từng hình thức bằng ngôn ngữ của người mở trường, kèm câu hỏi giúp bạn tự xếp mình vào đúng ô.
Nhượng quyền đơn lẻ: một trường, một chủ, một hợp đồng
Đây là hình thức quen thuộc nhất và là điểm bắt đầu của đa số nhà đầu tư. Bạn ký với bên nhượng quyền một hợp đồng cho một địa điểm cụ thể, tự đầu tư mặt bằng, tự xin phép, tự tuyển đội ngũ và điều hành trường dưới thương hiệu chung. Hệ thống đào tạo, kiểm tra và hỗ trợ trực tiếp cho trường của bạn.
Ưu điểm của nhượng quyền đơn lẻ là quy mô quyết định vừa với sức một người hoặc một gia đình, và bạn học được nghề từ chính trường đầu tiên. Nếu thành công, nhiều hệ thống cho phép mở trường thứ hai bằng một hợp đồng đơn lẻ khác, thường với điều kiện ưu tiên. Nếu không hợp, bạn chỉ có một trường phải xử lý khi rời hệ thống.
Điểm yếu là bạn không có quyền gì với khu vực xung quanh, trừ khi hợp đồng ghi rõ bán kính bảo hộ. Một trường cùng thương hiệu mở cách bạn vài cây số do người khác làm chủ có thể chia phụ huynh với bạn. Vì vậy, với hình thức này, điều khoản lãnh thổ là thứ phải đọc đầu tiên, trước cả phần phí.
Một chi tiết nên hỏi thêm: trong thời hạn hợp đồng, nếu bạn muốn dời trường sang mặt bằng khác vì hết hạn thuê hoặc chủ nhà lấy lại nhà, hợp đồng có cho chuyển địa điểm không, trong phạm vi nào, và có mất phí không.
Hình thức này hợp với người chưa từng vận hành trường, người muốn thử ngành với một khoản vốn xác định, và người có sẵn một mặt bằng tốt muốn khai thác. Nó không hợp với người muốn xây chuỗi ngay từ đầu, vì mỗi lần mở thêm phải đàm phán lại và không chắc còn khu vực trống.
Phát triển khu vực: cam kết mở nhiều trường theo lịch
Trong hợp đồng phát triển quyền thương mại, bên nhận quyền được quyền mở nhiều cơ sở trong một khu vực xác định và cam kết mở đủ số lượng theo lịch thoả thuận, ví dụ trường đầu trong năm thứ nhất, trường thứ hai trong năm thứ ba. Bạn vẫn là người trực tiếp sở hữu và điều hành tất cả các trường đó; bạn không được cấp lại quyền cho người khác.
Lợi ích là bạn giữ được cả vùng cho mình, tránh cảnh thương hiệu chung bị người khác chiếm những vị trí tốt nhất, và thường được giảm phí ban đầu cho các trường sau. Với nhà đầu tư có vốn lớn và đội ngũ quản lý, đây là cách xây một chuỗi nhỏ ở địa phương với nền tảng có sẵn.
Rủi ro nằm ở chữ cam kết. Nếu trường thứ nhất lấp lớp chậm hơn dự tính, bạn vẫn phải mở trường thứ hai đúng hạn hoặc mất quyền khu vực, có khi mất cả khoản phí phát triển đã trả. Mở trường mầm non phụ thuộc vào mặt bằng đạt chuẩn và thời gian cấp phép, những thứ bạn không điều khiển hoàn toàn. Lịch phát triển quá dày là cái bẫy kinh điển của hình thức này.
Khi đàm phán, nên đòi lịch mở trường gắn với điều kiện thực tế: trường trước đạt mức hoạt động nhất định mới tính hạn trường sau, hoặc được gia hạn khi chậm vì thủ tục cấp phép không do lỗi của bạn. Cũng cần ghi rõ nếu không mở đủ thì mất gì: mất quyền độc quyền vùng nhưng giữ các trường đã mở, hay bị chấm dứt toàn bộ.
Nhượng quyền chung: nhận quyền cả vùng để cấp lại cho người khác
Nhượng quyền chung, người trong ngành hay gọi là master franchise, là hình thức bên nhận quyền sơ cấp được quyền cấp lại quyền thương mại cho các bên nhận quyền thứ cấp trong một vùng, thường là một tỉnh, một miền hay cả một quốc gia khi thương hiệu đến từ nước ngoài. Người nhận quyền chung đóng vai "hệ thống thu nhỏ": tuyển đối tác, đào tạo, kiểm tra, thu phí và chia lại một phần cho bên nhượng quyền gốc.
Với mầm non, hình thức này đòi hỏi năng lực khác hẳn việc mở trường. Bạn phải có đội ngũ chuyên môn đủ để đào tạo hiệu trưởng và giáo viên cho các trường thứ cấp, có người đi kiểm tra định kỳ, có khả năng xử lý khi một trường thứ cấp gặp sự cố an toàn hay khủng hoảng với phụ huynh. Nhiều hợp đồng nhượng quyền chung yêu cầu bên nhận quyền tự vận hành ít nhất một trường mẫu trước khi được cấp lại.
Theo Luật Thương mại 2005, việc nhượng quyền lại cho bên thứ ba cần sự chấp thuận của bên nhượng quyền gốc, và các điều kiện cấp lại thường được ghi trong hợp đồng nhượng quyền chung. Khi thương hiệu đến từ nước ngoài vào Việt Nam, còn có thủ tục đăng ký nhượng quyền với cơ quan quản lý thương mại theo quy định hiện hành; bên nhận quyền chung thường là người lo thủ tục này.
Một điểm hay bị xem nhẹ là quan hệ ba bên. Khi một trường thứ cấp không hài lòng với chương trình, họ phàn nàn với bên nhận quyền chung; bên nhận quyền chung lại phải đàm phán với chủ thương hiệu gốc nếu muốn thay đổi. Mỗi tầng thêm vào là một tầng chậm và một tầng có thể hiểu sai. Hợp đồng nhượng quyền chung tốt phải quy định rõ quyền điều chỉnh chương trình cho hợp địa phương, ai duyệt, trong bao lâu, và cách xử lý khi chủ thương hiệu gốc đổi chiến lược hoặc bị bán cho người khác.
Hình thức này chỉ hợp với tổ chức đã có kinh nghiệm vận hành nhiều cơ sở giáo dục, có vốn đủ chịu vài năm xây dựng mạng lưới, và chấp nhận rủi ro uy tín từ các trường mà mình không trực tiếp điều hành. Với nhà đầu tư cá nhân lần đầu vào ngành, đây gần như không bao giờ là điểm bắt đầu hợp lý.
So sánh nhanh ba hình thức
Bảng sau tóm tắt khác biệt chính. Các mức "thấp, vừa, cao" là so sánh tương đối giữa ba hình thức, không phải con số tuyệt đối.
| Tiêu chí | Đơn lẻ | Phát triển khu vực | Nhượng quyền chung |
|---|---|---|---|
| Số trường | Một | Nhiều, do chính bạn mở | Nhiều, chủ yếu do người khác mở |
| Ai điều hành trường | Bạn | Bạn | Bên nhận quyền thứ cấp |
| Vốn cần có | Vừa | Cao, rải theo lịch | Cao, cộng chi phí xây bộ máy hỗ trợ |
| Năng lực cần có | Vận hành một trường | Quản lý nhiều trường | Đào tạo, kiểm tra, phát triển đối tác |
| Quyền với khu vực | Thường chỉ bán kính nhỏ | Độc quyền vùng nếu đạt lịch | Độc quyền cấp lại trong vùng |
| Rủi ro đặc trưng | Bị trường cùng thương hiệu chia khách | Không mở kịp lịch, mất quyền vùng | Uy tín từ trường thứ cấp, xung đột ba bên |
Nhiều nhà đầu tư đi theo thứ tự tự nhiên: bắt đầu bằng đơn lẻ, khi trường đầu ổn định thì đàm phán phát triển khu vực, và chỉ khi đã có bộ máy mới tính tới nhượng quyền chung. Đi tắt từ đầu thẳng lên hình thức cao thường làm vốn và sức người bị kéo mỏng.
Những biến thể hay gặp trong ngành mầm non
Ngoài ba hình thức chính, ngành mầm non có vài biến thể. Một là chuyển đổi: trường đang hoạt động gia nhập hệ thống, đổi sang thương hiệu chung và áp chương trình, quy trình chuẩn. Phần mặt bằng và học sinh đã có, nên phí và lộ trình thường khác nhượng quyền mở mới. Cái khó nằm ở giữ phụ huynh và giáo viên cũ qua giai đoạn đổi tên.
Hai là cấp phép chương trình không kèm thương hiệu: trường giữ tên riêng, chỉ mua quyền dùng giáo trình và đào tạo. Về pháp lý, đây thường là hợp đồng li-xăng quyền tác giả và chuyển giao đào tạo hơn là nhượng quyền thương mại theo nghĩa của Luật Thương mại, vì thiếu yếu tố nhãn hiệu và cách tổ chức kinh doanh. Mức kiểm soát thấp, phí thấp, và trường tự gánh phần thương hiệu, tuyển sinh.
Ba là mô hình sở hữu một cơ sở đang vận hành của chính hệ thống rồi tiếp tục dùng thương hiệu như một cơ sở nhượng quyền. Bạn mua tài sản và học sinh, đồng thời ký hợp đồng nhượng quyền để giữ tên, chương trình và hỗ trợ. Đây là sự kết hợp giữa mua lại và nhượng quyền, cần thẩm định theo cả hai hướng: thẩm định cơ sở như một thương vụ mua bán, và thẩm định điều khoản nhượng quyền đi kèm.
Câu hỏi tự xếp mình vào đúng hình thức
Trả lời thật lòng các câu dưới đây trước khi nói chuyện với bên nhượng quyền. Câu trả lời sẽ chỉ ra hình thức hợp với bạn, và giúp bạn từ chối những lời mời "nhận cả tỉnh" quá sớm.
- Bạn đã từng điều hành một trường hay một cơ sở dịch vụ có nhân viên chưa, trong bao lâu?
- Vốn của bạn đủ cho một trường kèm dự phòng một năm, hay đủ cho nhiều trường liên tiếp?
- Bạn có người quản lý đáng tin để giao một trường trong khi mình lo trường thứ hai không?
- Trong vùng bạn nhắm, có bao nhiêu vị trí thật sự đạt chuẩn mở trường mầm non?
- Bạn muốn kiếm tiền từ vận hành trường, hay từ phát triển và hỗ trợ người khác vận hành?
- Nếu trường đầu chậm hơn dự tính một năm, bạn có chịu được mà không phá vỡ các cam kết khác không?
Nếu bạn trả lời "chưa" hay "không chắc" cho hai câu đầu, nhượng quyền đơn lẻ là lựa chọn khôn ngoan nhất. Hình thức lớn hơn luôn có thể thương lượng sau, khi bạn đã có một trường chạy được làm bằng chứng — và chính bằng chứng đó giúp bạn có điều kiện tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhượng quyền thứ cấp là gì?
Là quan hệ giữa bên nhận quyền chung (sơ cấp) và người mở trường nhận quyền lại từ họ. Người nhận quyền thứ cấp ký hợp đồng với bên sơ cấp, không trực tiếp với chủ thương hiệu gốc, nên chất lượng hỗ trợ phụ thuộc nhiều vào năng lực của bên sơ cấp trong vùng.
Nhận quyền phát triển khu vực có phải trả phí cho cả những trường chưa mở không?
Thường có một khoản phí phát triển trả trước khi ký để giữ quyền khu vực, có thể được trừ dần vào phí ban đầu của từng trường. Cách tính và điều kiện hoàn lại khác nhau giữa các hệ thống, nên phải đọc kỹ điều khoản khi không mở đủ số trường.
Có thể bắt đầu bằng nhượng quyền đơn lẻ rồi xin quyền khu vực sau không?
Nhiều hệ thống cho phép và còn ưu tiên đối tác đã chứng minh được năng lực. Tuy nhiên, khu vực có thể đã được cấp cho người khác trong lúc bạn đang chạy trường đầu. Nếu muốn mở rộng, nên đàm phán quyền ưu tiên mở thêm ngay trong hợp đồng đầu tiên.
Nhượng quyền chung một thương hiệu mầm non nước ngoài cần lưu ý gì?
Cần kiểm tra thủ tục đăng ký nhượng quyền từ nước ngoài vào Việt Nam theo quy định hiện hành, việc bảo hộ nhãn hiệu tại Việt Nam, cách chương trình nước ngoài được tích hợp với chương trình giáo dục mầm non quốc gia, và dòng phí trả ra nước ngoài theo ngoại tệ.
Hình thức nào ít rủi ro nhất cho người mới?
Nhượng quyền đơn lẻ, vì cam kết chỉ gói trong một trường và bạn được học nghề trực tiếp. Rủi ro vẫn có, nhất là vốn và tốc độ lấp lớp, nhưng ít nhất không bị cộng thêm áp lực lịch mở trường hay trách nhiệm với các trường của người khác.